Çocuklarda Uyku Apnesi: Belirtiler, Geniz Eti, Bademcik ve Ne Zaman Doktora Gidilir?

Çocuklarda uyku apnesi, uykuda üst hava yolunun tekrar tekrar daralması ya da tamamen kapanmasıdır ve en sık nedeni büyümüş geniz eti (adenoid) ile bademciklerdir. Düzenli horlayan, uykuda nefesi duraklayan, ağzı açık uyuyan bir çocuk mutlaka çocuk doktoruna götürülmelidir. Tanı uyku testiyle konur; geniz eti ve bademciği büyük çocuklarda ilk tedavi genellikle bunların alınmasıdır.

Çocuklarda uyku apnesi yetişkindeki tablodan üç noktada ayrılır:

1. Neden farklıdır. Yetişkinde kilo ve yaşla gevşeyen boğaz dokusu öndedir; çocukta çoğunlukla büyümüş geniz eti ve bademcik.

2. Belirti farklıdır. Çocuk gündüz uyuklamak yerine çoğu zaman huzursuz, dikkatsiz ve hareketli olur.

3. Eşik farklıdır. Yetişkinde saatte 5 olay hafif sayılırken çocukta saatte 1’in üzeri zaten anormaldir.

Çocuklarda uyku apnesi ne kadar yaygın?

Çocuklarda obstrüktif uyku apnesi sanıldığından sık görülür. MSD (Merck) Manual çocuklardaki yaygınlığı yaklaşık %2 olarak veriyor; çalışmalara göre bu oran %0 ile %6 arasında değişiyor. Çocuklarda uyku apnesi en sık 2 ile 6 yaş arasında görülür — geniz eti ve bademciklerin hava yoluna göre en büyük olduğu dönem.

Horlama tek başına uyku apnesi demek değildir. Horlayan çocukların bir kısmında yalnızca “basit horlama” vardır ve nefes durması olmaz. Ayrımın nasıl yapıldığını yetişkinler için horlama mı uyku apnesi mi, nasıl ayırt edilir yazısında anlattık; çocukta da kesin ayrım ancak uyku testiyle yapılır.

Çocuklarda uyku apnesinin belirtileri nelerdir?

Çocuklarda uyku apnesinin belirtileri hem gece hem gündüz görülür. MSD Manual’da sıralanan belirtiler şunlar:

Ebeveynlerin en sık gözden kaçırdığı nokta gündüz tablosudur. MSD Manual, çocuklarda gündüz uykululuğunun yetişkinlere göre daha az görüldüğünü vurguluyor. Uykusunu alamayan çocuk esnemek yerine hareketlenir; bu yüzden uyku apnesi zaman zaman dikkat eksikliği ya da davranış sorunu sanılabilir.

Tedavi edilmeyen çocukluk çağı uyku apnesi; öğrenme ve davranış sorunlarına, büyüme geriliğine ve ağır durumlarda akciğer damarlarında basınç artışına (pulmoner hipertansiyon) ve buna bağlı kalp yüklenmesine yol açabilir.

Geniz eti ve bademcik çocuklarda uyku apnesine neden olur mu?

Evet; büyümüş geniz eti ve bademcikler çocuklarda uyku apnesinin en sık nedenidir. Geniz eti burnun arkasında, bademcikler boğazın iki yanında yer alır. İkisi birden büyük olduğunda uykuda gevşeyen boğaz kaslarıyla birlikte hava yolu daralır ya da kapanır. Çocuklarda horlamanın nedenlerini neden horlarız yazısında da ele aldık.

Geniz eti ve bademcik dışında MSD Manual’da sayılan risk etkenleri:

• Obezite

• Alerjik rinite bağlı burun tıkanıklığı, burun polipleri

• Küçük ya da geride duran alt çene, orta yüz gelişim farklılıkları gibi kafa-yüz yapısı özellikleri

• Kas tonusunu etkileyen durumlar: Down sendromu, serebral palsi, kas distrofileri

• Mukopolisakkaridozlar ve Prader-Willi sendromu gibi bazı genetik durumlar

• Sakinleştirici ve opioid grubu ilaçlar

Çocuklarda uyku apnesi nasıl teşhis edilir?

Çocuklarda uyku apnesinin kesin tanısı polisomnografi (gece boyu uyku testi) ile konur. Amerikan Pediatri Akademisi’nin (AAP) çocukluk çağı uyku apnesi kılavuzu şu sırayı öneriyor:

1. Çocuk doktoru rutin muayenede çocuğun horlayıp horlamadığını sorar.

2. Çocuk düzenli horluyor ve uyku apnesi belirtileri gösteriyorsa ya polisomnografi istenir ya da çocuk bir uyku uzmanına veya kulak burun boğaz hekimine yönlendirilir.

3. Gece video kaydı veya oksimetri gibi alternatif testler kullanılabilir, ancak bu testlerin uyku apnesini yakalama ve dışlama gücü polisomnografiden zayıftır. Alternatif test olumsuz çıktı ama şüphe yüksekse polisomnografi yapılır.

Polisomnografi sonucundaki AHİ (saatteki apne ve hipopne sayısı) çocuklarda yetişkin eşikleriyle okunmaz. MSD Manual’daki çocuk sınıflandırması:

Yetişkin eşiklerini ve AHİ’nin nasıl hesaplandığını AHİ skoru nedir, kaç olmalı yazısında, uyku testinin türlerini ise uyku apnesi nasıl teşhis edilir yazısında anlattık.

Geniz eti ve bademcik ameliyatı çocuklarda uyku apnesini geçirir mi?

Çoğu çocukta belirgin iyileşme sağlar. AAP kılavuzuna göre uyku apnesi tanısı almış, muayenede geniz eti ve bademcikleri büyük olan ve ameliyata engeli bulunmayan çocuklarda geniz eti ve bademcik ameliyatı (adenotonsillektomi) birinci basamak tedavidir.

Bu konudaki en büyük randomize çalışma CHAT çalışmasıdır (New England Journal of Medicine, 2013). Uyku apnesi olan 5–9 yaş arası 464 çocuk, erken ameliyat ve 7 ay “izle ve bekle” gruplarına ayrıldı:

Bu sonuçlar iki şey söylüyor. Birincisi, ameliyat uyku testini ve günlük yaşamı belirgin biçimde düzeltiyor. İkincisi, “izle ve bekle” grubundaki çocukların neredeyse yarısında da 7 ay içinde uyku testi kendiliğinden normale döndü. Ameliyat kararını bu yüzden hekim, apnenin şiddetine ve çocuğun durumuna göre verir.

Ameliyat sonrası için AAP iki uyarı yapıyor: uyku testi belirgin bozuk olan, uyku apnesine bağlı komplikasyonu bulunan ya da obez çocuklar ameliyattan sonra solunum komplikasyonu riski nedeniyle hastanede yatırılarak izlenmeli; tüm çocuklar tedaviden 6–8 hafta sonra yeniden değerlendirilmelidir. Cerrahi seçeneklerin yetişkinlerdeki karşılığını uyku apnesi ameliyatı işe yarar mı yazısında ele aldık.

Çocuklarda uyku apnesinde CPAP kullanılır mı?

Kullanılır. AAP kılavuzu, ameliyata aday olmayan ya da ameliyattan sonra uyku apnesi sürmeye devam eden çocuklarda CPAP tedavisini öneriyor. Çocuklarda uyku apnesinde kılavuzda yer alan diğer seçenekler:

• Kilo verme — fazla kilolu ve obez çocuklarda tedaviye ek olarak.

• Burun içi kortikosteroid sprey — hafif uyku apnesinde (AHİ saatte 5’in altında). İlaç ve süre kararı hekime aittir.

Çocuklarda CPAP basıncı ve maske seçimi yetişkinden farklı yürür: basınç uyku laboratuvarında belirlenir, maske çocuğun yüz ölçüsüne ve yaşına uygun olmalıdır. Büyüyen çocukta maske boyutu zamanla değişir; düzenli kontrol gerekir. Mevcut maske tiplerini CPAP maskesi sayfasında görebilirsiniz; çocuğunuza uygun beden ve model için hekiminizin reçetesiyle birlikte bize danışın.

Çocuğumu ne zaman doktora götürmeliyim?

Şu durumlardan biri varsa çocuk doktoruna başvurun:

• Çocuk haftanın çoğu gecesi horluyorsa

• Uykuda nefesinin durduğunu, ardından derin bir nefesle ya da irkilerek devam ettiğini görüyorsanız

• Sürekli ağzı açık uyuyor, gece çok terliyor ya da huzursuz uyuyorsa

• Kuru geçen bir dönemden sonra yeniden yatak ıslatmaya başladıysa

• Öğretmeni dikkat, davranış ya da öğrenme sorunlarından söz ediyorsa

• Kilo alımı ya da boy uzaması yaşıtlarının gerisinde kalıyorsa

Bazı çocuklarda ameliyattan önce uyku testi özellikle önemlidir. Amerikan Kulak Burun Boğaz Akademisi’nin 2019 tarihli bademcik ameliyatı kılavuzu (Clinical Practice Guideline: Tonsillectomy in Children, Update), uykuda solunum bozukluğu olan çocuklardan şu gruplarda ameliyat öncesi polisomnografi istenmesini öneriyor: 2 yaşından küçükler, obezitesi olanlar, Down sendromlu çocuklar, kafa-yüz yapısı anomalisi, nöromüsküler hastalık, orak hücre hastalığı ya da mukopolisakkaridozu olanlar.